Reportage:Lucinta Colo/Joao A. Oqui/Julmira C. Colo/ Jerino F B P Bere.
OE–CUSSE (Lifaupress): Sekretariu Estadu Dezemvolvimentu lokal (SEDL),Mateus Wilfridos Dos Santos Talo, akompanha husi Prezidente Autoridade(PA) Rejiaun Administrativa Espesial Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), Rogerio Tiago de Fatima Lobato, ofisialmente fo pose ba lideransa komunitariu Suku foun Kutete no Mone Meko, Sexta (04/04/2025) iha salaun Hotel Oe-upu, Oecusse.

XEFE SUKU FOUN– Xefe Suku Nain rua Foun hasai foto hamutuk ho estrtura Suku. Foto LP/Jerino
Xefe suku na’in tolu ne’e nudar rezultadu husi eleisaun suku tinan 2025, ba periudu 2025-2032. Ho prezensa suku foun rua ne’e, hasa’e total suku iha Oe-cusse husi suku 18 ba suku 20.
Xefe suku foun rua ne’e mak Xefe Suku foun Kutete, Jose António Bana no Xefe Suku foun Monemeko, Jose Sani.
“Ita hein katak Xefe Suku sira seluk bele laran luak, hanesan Xefe Suku Costa hodi bele loke tan suku balun,” Prezidente Autoridade RAEOA, Rogerio Tiago de Fatima Lobato dehan.
Tuir PA-RAEOA, iha proses dexenvolvimentu teritoriu suku ne’ebe boot, difikulta Xefe Suku atu lidera no jere komunidade no dezenvolvimentu. “ Xefi suku iha teritoriu boot, labele halo kontrolu ba – mai. Nune’e, desizaun atu loke tan suku foun ida, iha suku sira ne’ebe boot, perpenenti.
“ Ohin ita iha ona suku rua, Kutete no Monemeko. Iha suku rua nee, mos hala’o eleisaun ne’ebe Xefe Suku eleitu iha su. Husi eleisaun nee, Xefi Suku Kutete hus Fretilin no Xefe Suku Monemeko husi CNRT.
“ Povu hili imi liuhusi prosesu demòkrasia. Agora imi sai ona Xefe Suku, imi la’os ukun de’it imi – nia partidu. Ohin imi mai jura iha nee, la’os defende partidu, maibe juramentu ohin nee atu defende save hodi ukun ema hotu-hotu,” Rogerio Lobato reafirma.

Entretantu, Xefe Suku Kutete, Jose António Bana hateten, “ Ha’u – nia kumprimisiu mak prontu servisu ba komunidade nia presiza no moris. La iha diferensia ba ha’u – nia komunidade rasik, ha’u – nia knua rasik, tanba de’it diferensia Kor ka Relijiaun,” Jose Antonio Bansa dehan tan.
Nia kumpriende katak, knar no reponsabilidade boot nuudar Xefi Suku mak tau-matan ba komunidade sira-nia nesesidade lorloron. “ Iha ha’u-nia suku, ami kesi ho liafuan, Nekef Messe Ma Ansaof Mese, hodi dezenvolve komunidade nia moris. Suku Kutete iha Aldeia rua, mak aldeia Kutete no Aldeia Mahata ho total uma kain 1,439, populasaun (2,037) kompostu husi mane 983 no feto 1,050.
Iha parte seluk, Xefe Suku foun Monemeko, Jose Sani ba jornalista sira hateten, servisu ne’ebé atu halo ba komunidade sira liuliu mak atendimentu servisu,hanesan Rekolla dadus, liuliu dadus idozos, kbiit laek.
Kona-ba populasaun hotu, to’o agora seidauk iha dadus klaru, Tamba dadus nee,kontradis husi estadu nian no Igreja nian. Maibe atual mak total populasaun 1,950 husi uma kain 842.

Xefe Suku Monemeko, Jose Sani hateten, prioridade programa durante mandatu tinan 2026 mak konstrusaun estrada, Klinika Ba Komunidade Aldeia Laokfoan,eletrisidade ba Aldeia Maka Kinat no Laok fo’an.
Entretantu Sekretariu Estadu Dezemvolvimentu Lokal(SEDL) , Mateus Wilfridos dos Santos Talo hateten, ho tomda pose ne’e, Xefi Suku sira iha ona lejitimidade hala’o knar lidera povu, jere prosesu planu no implementasaun programa sira iha suku.
Iha okaziaun tomda pose, entrega mos fasilidade komputador no foto ofisial Prezidente Republika, Jose Ramos Horta no Primeiru Ministru, Kayrala Xanana Gusmao.
Marka mos prezensa iha serimonia tomada posse ne’e, Prezidente Autoridade RAEOA, Rogerio Tiago Lobato, Sekretariu Rejionais, Autoridade Komunitariau, reprezentante F-FDTL no PNTL, komunidade no familia sira. (*)


