Reportajen: Candida Nunes Soares De Vasconselos
MAUBARA (lifaupress) : Xefi Sentru Saude Postu Maubara, Filomino Nunes Sampaio nforma, moras Ispa domina iha fulan sira ikus.
Xefi Sentru Saude Postu Maubara, Filomino Nunes Sampaio
Atu hatene kona-ba oinsa observa moras, atendimentu pasienti iha Sentru Saude Postu Maubara, iha Aldeia Vila , suku Vavikinia, Munispiu Likisa, tuir mai entrevista espesial jornalista www.lifaupress.com, loron hirak liuba.
Jornalista lifaupress (JLP): Durante fulan janeiru mai to’o marsu moras saida mak mosu barak?
Filomino Nunes Sampaio (FNS): Ita haree kazu moras, bazeia ba total kazu ne’ebe ami rezista desde uluk to’o agora, moras maioria babain bolu ispa. Tuir fali mak moras diaria aguda, pertesaun,Tuir fali moras Asma ho moras bai-bain ami bolu CFD.
(JLP): Pasiente hira mak moras iha ne’e?
(FNS): Ita hare’e ba nia vizitante sira-ne’e, signifika ema sira ne’ebe lor-loron mai vizita Sentru Saude atu konsulta moras, no tempu hanesan rona informasaun saude hahu Janeiru – Fereveiru mai to’o marsu klaran 11881 ne’e total visitante mak ne’e.
(JLP): Pasiente sira – ne’e, barak husi area izoladu ka kapital Likisa?
(FNS): Moras sira ne’e, ita bele dehan mosu iha fatin hot-hotu Sira mai hotu iha Postu Saude 5, husi Postu Amdinistrativu Maubara, inklui postu tratamentu ida iha Dair hamutuk ne’en.
Bainira pasienti sira mai, pesoal saude sira fo atendementu. Karik labele atende iha Postu Saude sira, tanba kondisaun la permiti, sei refere mai Sentru Saude.
(JLP): Oinsa maneira tratamentu?
(FNS): Tratamentu ba moras sira ne’e, bazeia ba moras id-idak. Ezemplu, moras ispirasaun ba respiratoriu, tratamentu moras denge, ne’e trata tuir idaida nia nivel moras. Bainhira ita detekta kazu denge, ita sei observa no hare’e nia grau.Bainhira tama ona grau 3 ba leten, ne’e obrgatorio tenki lori ba Ospital.
Molok ita atu refere ba Ospital, ita sei fo ai-moruk hodi hatun nia sintoma.Ezemplu, se isin manas karik, ita fo paracetamol, depois ita tau soru. To’o iha Ospital ne’e, tratamentu husi ita – nia doutor sira.
(JLP): Oinsa ho ai-moruk?
(FNS): Ko’alia kona-ba ai-moruk, em geralmente, ai-moruk sufisiente. Bainhira iha Sentru Saude ai-moruk balu menus ou la iha, entaun ami ho kolega sira formasia, esforsu halo rekiziasaun, regula dala ida emergensia, dala ida se bainhira ai-moruk se la to’o, ami husu apoiu ba postu, atu haruka mai Sentru Saude hodi responde nesesidade pasienti sira.
(JLP): Karik rezulta ema ruma mate?
(FNS): Komesa Janeiru, Fereveiru to’o Marsu klaran, seidauk rezista ema mate.
(JLP): Durante fulan Janeiru to’o Marsu 2025, bebe hira no (mane,feto) mak moris?(FNS): Ita hare’e ba numeru partu husi Janeiru to mai Marsu klaran, moris bebe 21 ho kondisaun normal no di’ak. Molok tama ba bebe moris, Janeiru to’o Marsu klaran, iha programa ida naran semana saude inan ho oan.
Sentiu Saude Maubara, Likisa (foto/LP/Candida)
Indikador primeiru, ita hare’e ba vizita primeiru, pontual 37 no vizita jeral ida 78, no mai vizita iha ema 23. Iha ne’e, ami atu fo atensaun katak, tuir lolos vizita pontual mak tenki a’as liu. Maibe realidade vizita pontual ne’e menus.
Ne’e signifika, ita – nia inan ho alin feto sira ne’ebe hetan estadu, sidauk iha konsensia katak, molok hetan, primeiru tenki mai vizita Ospital atu parteira sira bele atende lalais. Maibe rialidade husi data ne’e hatudu, dala ruma inan no alin feto sira gravida fulan tolu ou haat ona, mak foin mai Sentru Saude.
Aproveita biban ida – ne’e, apela ba ita – nia inan sira no ita – nia alin feto sira ne’ebe forma ona uma-kain, karik ba oin mak ita boot sira senti hanesan ita boot sira – nia fulan ou bainaka la mai ona hanesan feto normal, tenki mai hospital hodi koko.
(JLP): Oinsa ho doutor sira ne’ebe halo atendementu ba bebe moris?
(FNS) : Se ita koalia kona – ba ita – nia mediku, ha’u rekunese rekursu mediku sei falta. Maske menus rekusu mediku, kolega sira esforsu nafatin, hodi atende pasiente hot-hotu, no ba partus sira.
Ba Inan sira isin-rua, responsablidade maximu fob a parteira sira mak halo atendementu. No bainhira inan sira inan isin – rua i, mak kolega parteira deteta iha kazu ruma, entaun sira sei refere mai ita nia mediku sira. Tuir mai, Mediku sira sei hamutuk ho Parteira sira, halo exminizasaun ba inan sira. Karik labele halo atendimentu iha Sentru Saude, sei haruka ba Sentru Saude Likisa.
(JLP): Oinsa atendimentu kondisaun inan sira Pos – Partus?
(FNS) : Kondisaun depois de partus, ami bolu dehan pos-partus, ita -nia parteira sira sei observa inan sira durante husi oras 8 nia laran. Atu nune’e, sira indentifika problema ruma karik mosu hafoin partus. Liuhusi oras 8 mak foin ita fo lisenca ba sira, hodi fila ba uma. Maibe, ami apela nafatin ba inan sira ne’ebe partus ona durante semana ida, fulan ida nia laran, tenki mai fali sentru saude, hodi bele kontrola fila – fali bebe ho inan sira-nia kondisaun saude.
(JLP): Oinsa fasilidade partus ,sala ba bebe no ai-moeuk?
(FNS): Se ita ko’alia kona – ba fasilidade partus, kompara ho ema partus rata-rata loron ida partus rua, signifika fatin ne’e la sufisiente. Tamba iha kuartu ida ba partus, kuartu ida ba pos – partus.
Karik inan sira partus, liuhusi ema ida, entaun kuartu ne’ebe ita uza ba programa seluk, mos ita uza ba partus. Maibe ita grasa de Deus, tamba husi Sentru Saude Maubara hetan ona tulun husi UNDP, ne’ebe tempu badak mai halo kontrasaun ba partus.
(JLP): Oinsa ita – nia mensajen ba papulasaun sira?
(FNS) : Ha’u – nia mensajen, liuliu ba inan sira ne’ebe partus, antes ita – boot sira gravida, sempre mai iha klinika. Ha’u ho kolega parteira sira, sempre fo hanoin ita – boot sira. Ami mos fo hatene kona – ba data partus nian.
Nune’e, husu nafatin ba inan, alin feto sira, aman, laen no familia sira hotu, atu tau atensaun ba data ne’ebe determina kona – ba partus. Husu favor ba ita – boot sira, hakat mai partus iha fasilidade saude. Mai Sentru Saude ou ba Postu Saude sira
Postu Saude bele bai ha Lebutelu, Kaikasa, Rai-naba no Ediri. Karik mai iha sentru mak la biban, ita – boot sira ba iha postu saude sira ne’ebe besik hela fatin.
Mensajen geral ba populasaun sira, tenki iha konsensia halo prevensaun ba moras dengue, ne’ebe kauzuhusi insetu ka susuk. Labele haluhan hodi halo limpeza iha ita – nia uma laran no uma sorin idaidak, hamoos bee iha tanki ou bidon, lata mamuk, plastis, semana ida dal aida. No labele husik bee nalihun, atu prevene susuk tolun, moris barak no lori impaktu ba saude. (*)
