Reportajen : Julian’s
DILI-Suru rai henek iha Mota Comoro, iha parte Oeste Kapital Dili, rai hela esperansa atu sustentabiliza moris liuhusi nia riku iha mota laran.
Hela iha Dili, ema idaidak luta ba moris, liuhusi maneira rasik. Iha mane barak, hisik kosar been, buka moris liu husi Ai-leba, no buka moris iha fatin ida ba fatin seluk.
Maibé foin-sa’e oan ho naran Natalino Da Costa Pereira, husi munisipiu Baucau, ne’ebe dadaun ne’e hela iha Beto, Timur, Dili, buka moris liuhusi suru rai henek iha mota Comoro laran.
“Ha’u deside piñeira rai henek iha mota laran, durante tinan 6 ona. Osan ne’ebe ha’u hetan, uza hodi hakmana ha’u-nia maun ne’ebé toma konta ba ha’u – nia eskola husi inisiu too akaba estudu iha Ensinu Sekundariu. No ajuda mos Papa iha foho no alin sira, “ nia dehan ba www.lifaupress.com iha nia servisu fatin foin dadaun.
Bainhra nia hahu tama mota suru rai henek, ema balun ko’alia liafuan ladun di’ak ba nia. “ Ema barak mak dehan wainhira akaba ona estudu iha Ensinu Sekundariu, tenke isin – moris buka servisu di’ak ruma. Maibé ba ha’u, sente piñera rai henek di’ak liu, “ nia dehan tan.
Maske suru raihenek nudar servisu todan, Natalino uza didiak tempu balun hodi tuir kursu lian korrea ho livre no laiha ema ida mak obriga tenke halo servisu ida – ne’e no ida – ne’eba. Ha’u halo servisu ida – ne’e sente di’ak, tanba kolen bele deskansa tuir oras ne’ebé ita hakarak” nia hateten.
Baucau oan ne’ebe hahu nia profisaun ida ne’e desde a tinan 2017, rekunhese, servisu piñera rai henek liu husi loron ida/rua mak foin karreta mai sosa. Iha rai henek numeru 1 no 2. Raihenek numeru 1 faan $.20, numeru 2 ho montante $.15.Dalaruma semana ida mak foin hetan rendimentu, ne’ebé boot liu ho folin $.40.
Iha problema barak ne’ebé Baucau oan ne’e hasoru mak, kada loron foin sae oan ne’e tenke laoain husi uma ba mota comoro, tahan kolen hodi buka moris ba nia aan rasik
“Iha ha’u nia parte ha’u sempre iha problema sira hanesan wainhira ha’u suru rai henek,dala barak ha’u sempre haluhan oras 10kansa no oras haan nian, tan de’it responsabilidade nu’udar mane, maibé ho problema sira ne’e hotu ha’u la foti sai hanesan bareira mai ha’u atu hapara ha’u nia servisu,maibé ho situasaun sira hanesan ne’e ha’u sente haforsa tebes ha’u hodi hamriik mesak, nune’e bele atende ha’u nia presiza kada loron too ohin ha’u konsege susesu ona iha kursus lian korrea no dadaun ne’e hein hela kontratu” nia konta
Joven ne’e mós husik hela mensajen furak ba Timoroan hotu katak, sei la esforsu mak o sei la hetan no se la buka mak o sei la han, tanba ne’e koko halo servisu liu husi ita nia liman ain, buka rasik osan hodi suru rai henek iha mota laran
“Hakarak husik hela mensajen ba ha’u nia belun sira katak, labele kolen ho servisu ne’ebé ita iha, fiar ba ita nia aan katak hisik rarik o nia kosar wen no ita sei hamnasa iha loron ida”Nia hakotu
Iha fatin hanesan, Angelino dos Santos Tilman, idade 65 mos servisu pnheira raihenek durante tinan 14 ona. “ “Dalaruma oan mane boot hanoin ha’u, no fila husi eskola sempre mai ajuda ha’u suru rai henek, hodi mós nia alin sira ne’ebé eskola iha foho,” Angelino, nudar aman husi oan na’in 5 (feto 1, mane 4) ne’e dehan.
Maske nia keben fila hikas ona ba Aman Maromak Nia Kadunan Santo tinan haat liuba, fuan boot nafatin hodi buka osan iha Mota laran hodi sustenta nia familia. Angelino husi Munisipiu Ermera, Posto Administrativu Hatulia A.
“Nesesidade obriga ha’u tenke piñera raihenek iha Mota laran hodi sustenta oan sira-nia eskola no prenxe nesesidade uma laran lorloron,” nia dehan.
Alende pinheira raihenek, Angelino mós liman Badaen. Nunee, wainhira ema ruma presiza, nia tenke husik servisu Piñera rai henek, hodi tuir projetu kiik sira.
Husi oan na’in lima, mane boot maka konsege remata ona Ensino Sekundario Nossa Señora Imaculada Conceição Ermera vil, dadaun assesu kursu lian Korreia iha Centru formasaun Becora, Dili. Entretantu sira seluk kontinua hela eskola iha Ermera. (*)
