Reportajen : Candida Nunes Soares de Vasconselos.
BORAVEI (Lifaupress): PERMATIL, nuudar organizasaun Nan Governamental (ONG) iha Timor-leste, kontinua konserva bee no rai ba sustentabilidade nesesidade populasaun, no haburas ambiente, liuliu iha Aldeia Boravei, Suku Vatu-vou, Postu Administrativu Maubara, Munisipiu Likisa.

Tekniku husi Permatil, ba konservasaun rekursu Bee no rai, Rosito Soares, esplika, program konservasaun bee no rai realiza, tanba servisu hamutuk ho konservasaun internasional M.C.A.I, liuliu ba munispiu rua, Bobonaro no Likisa.
Iha munsipiu Bobonaro, konservasaun hala’o iha suku rua, mak suku Batugade no suku Saniri, Postu Administrativu Balibo no Postu Administrativu Atabae hala’o iha suku Aidabalete. Iha Munispiu Likisa, Postu Adminstrativu Maubara, hala’o iha suku Vatu-vou no Suku Loes.
Antes hala’o programa ne’e, Rosito esplika, organiza uluk formasaun Akampamentu fonnayokea iha Fatukeru, Ermera, durante semana Ida. Hafoin ne’e, Permatilhalo follow up ba formasaun, liuhusi atividade konserva bee no rai.
“ Ita mai halo hamutuk ho sira, halo konservasaun ba bee-matan sira ne’ebe indentifika ona. Iha ne’eba, Ita kria debu satakadala no halo terra bludan. Meius ida kria debu ne’e, atu koleta udan – been, fornese ba bee – matan sira – ne’ebe mak iha ne’eba,” nia esplika tan.

Iha Suku Vatu-vou, partisipante ativu na’in 10, servisu durante 12. Traballador sira ne’e na’in 17, maihusi partisipante no komunidade sira, hamutuk ho joven sira halo konservasaun ba be’e matan . Debu iha Vatu-Vou, Nia ho naruk metro 20, luanmetru 5 no kle’an metru 1.
“ Bee importante ba nesesidade rasik, familia no komunidade. Se ita la konserva bee kada tinan, kresimentu populasaun aumenta bei-beik, bele lori amias aida ba moris. Nune’e, presiza prezerva bee-matan sira. Se laiha bee,la iha agrikultura no kuda modo ka atividade sira seluk,” nia dehan tan.

Program kuda bee hahu kedas iha tinan 2004, atu konserva fila fali bee antigu sira, liuhusi aprosimasaun b alia – nain sira no aitoridade local sira, antes kuda bee.
“ Ita – nia moto dehan, kuda be’e fo moris ba komunidade,” nia hatutan. Bainhira be’e laiha, komunidade mos sei halerik ba bee -moos. Labele ezizi bebeik ba estadu, maibe halo de’it saida mak bele halo, kontribusi liuhusi kuda be’e rasik.
Iha suku Vatu-vou, posto Maubara, Aldeia Boravei, maioria Sira sei asesu ba bee – matan Bua lar.
Komunidade sira apresia tebes atividade ne’e. “ Sira koopera no servisu di’ak tebes. Agradese tebes ba sira. Agradese ho Permatil ho koservasaun internasional bele apoiu tekniku kuda be’e matan,” nia hateten tan.Hahu husi 2018, Permatil konserva ona bee – matan iha teritoriu laran, hamutuk 300 resin. (*)


