A
Reportajen: Celcia Magno

VENILALE (Lifaupress) : ETempu udan di’ak ntre fulan Janeiru to’o Abril kada tinan, sempre sai tempu di’ak ba agikultor sira, aproveita kuda hare iha natar sira. Hanesan mos iha Agrikultor sira iha Venilae, Munisipius Baucau.
Tuir observasaun jornalista online www.lifaupress.com, Kuarta Feira ( 03/04/2024), tuku 8 dader OTL, hare agrikultor sira iha Domosomanu, bairu Loime, Aldeia Osogori, suku Uatu-haco, Postu Administrativu Venilale,munsipiu Baucau, halibur malu iha grupu no familia, kuda ona natar kauze hektares 4.
Ba Jornalista media online lifaupress.com, Basilio Varela nuudar agrikultor no na’in ba natar iha Domosomanu Loime, hateten, kada tinan agrikultor sira kuda natar hsfoin realia kultura sau batar. “ Tuir kultura Uma lisan Lia oli Bahamori, molok kuda hare, tenki halo uluk semimoria kultura sauk batar Foun. Hafoin serimonia ne’e, mak bele halo natar,” Vasilio Varela esplika/

Antes halo Natar, agrikultor sira prepara uluk bee iha kabubu laran,no prepara sasan hanesan, Aisuak,katana, enxada n, hari natar nia uma. Kuaze prosesu servisu hotu iza Sistema manual ho durasaun to’o fulan 2.
Molok kuda hare, agrikultor sira prepara mos hare oan, liuhusi prosesu hoban hare musan ne’ebe tau ona iha karon, rai iha bee laran to’o Loron Ida. Tuir mai, hasai tiha hare ne , hodi homan to’o hare oan Moris. Hafoinne’e mak bele ba bibit iha kabubu 4 Ka 5, ne’ebe prepara ona to’o fulan 1.
Durante fulan ida tempu prepara hare oan, agrikultora sira halai natar tomak, uza karau no kuda. Bainhira rai iha natar laran mamar, rai dodok ona, no kabubu sira preparadu, mak fokit hare oan hodi kuda.
Atu asegura bee halai ba natar ho di’ak, agrikultora sira hamoos bee dalan husi bee matan boot ne’ebe nunka maran iha bailoron ka tempu udan iha Uaibilawa, husi suku Uai-Oli, Venilale.

“Kada tinan, ami iha Bairo Loime la’o hamutuk hodi halo grupu, kuda lisuk hare iha natar. Kuda hotu tia natar ida, mak ba fali natar seluk,” nia dehan tan. Hafoin fulan tolu tuir mai, hare most asak ona, mak agrikultor sira halo serimonia kulleta hare. Feto Sira deit mak bele kolleta hare, no isin labele kona bee. To’o remata kolleta hare no hamoos mak foin bee haris.
Atualmente, jerasaun foun sira kontinua banati tuir lisan lulik prepara, kuda no kolleta hare iha natar. To’o tempu atu kolleta hare, halo uluk lutu haleu natar, atu prevene ema halo movimentu iha laran.



