Reportajen : Jacinta Mendes Goncalves
DILI (lifaupress) : Familia husu Komandan Polisia Nasional Timor-leste (PNTL) munisipiu Vikeke, atu hasai lalais Lourenco Gusmao, vitima husi asaun agresaun fizika husi membru Polisia Nasional Timor-leste iha loron 6 Fevereiru 2025 liuba.
Deklarasaun familia vitima fo-sai liuhusi konferensia imorensa iha Jardim 5 de Maiu Dili, Kinta-feira (13/2/2025), relasional kazu membru polisia balun iha Vikeke, baku vitima iha estrada, tanba diskunfia atu sunu kareta no kazerna Polisia.
Video husi asaun Polisia ne’e, viral loos liuhusi midia social, no hetan reasaun pozitivu no negativu husi sosiedade, inklui membru Parlamentu Nasional, liuhusi plenaria Parlamentar.
Sabino Hornai, reprezentante familia vitima, iha konferensia imprensa ne’e hateten, hateten, agresaun fizika hasoru vitima Lorenco Gusmao, ne’ebe nuudar ema ho moras mental, nuudar asaun kontra direitu umanu.
Iha artigu 59 Konstituisaun RDTL koalia kona – ba direitu ba moris. “Labele viola ema – nia moris, Estadu rekonese no garante direitu ba vida. Tamba ne’e atuasaun PNTL ne’e kontra prinsipiu direitus umanus nian.
Direitus umanu mak boot Liu artigu 31 Lei krime, liuliu iha alina 3, hateten, labele fo uluk pena medida seguransa ba ema Ida, momentu nia halo krime.
“ Nune’e, ami familia konsidera atuasaun Polisiahasoru vitima nee, la profisional, maibe ne’e hahalok kriminozu. Karik vitima vitima ne’e sala, kaer nia hodi prosesu tuir lei ne’ebe vigor. La’os baku fali,” Sabino Hornai hateten.
Iha Dekretu Lei 43/2011 kona-ba regime uza Forsa atuasaun husi PNTL, regula ona kona-ba sistema no mekanizmu atuasaun husi Polisia, liuhusi iha situasaun saida uza forsa, uza gaz air mata, stick, kastete,pistola to’o kilat bo’ot .
“ Sei dehan ema ne’e atu halai hasoru polisia, entaun polisia tenki uza mekanizmu propriu. Laos sira tenki tukuno tebe. Ami familia konsidera ne’e la’os aktu profisional. Aktu ne’e aktu krime – bandalizmu,” reprezentante familia dehan tan.
Vitima Lourenco Gusmao nuudar alin dahitu husi sidadaun saudozo Garileiru Gomes ho kodigu (LORIKU),ne’ebe mate iha batalla to’o ohin – loron nia restus mortais laiha no seidauk rekolla.
Tamba ne’e, familia vitima rezeita akuzasaun liuhusi midia sosial, ne’ebe dehan vitima nuudar milisia nia oan ne’ebe nia jerasaun lakohi ukun aan. “ Ne’e la loos. Ami familia rezeita akuzasaun ne’e,” familia hateten.
Alemde ne’e, familia mos la konkorda kona – ba klarifikasaun kronologia akontesimentu ba publiku husi Komisariu Jeral PNTL, Komisariu Polisia Henrique da Costa, ne’ebe dehan vitima nia familia husu ona deskulpa ba PNTL munisipiu Vikeke.
“ Ne’e ami konsidera informasaun la loos . Ami familia vitima ba hasoru komandante PNTL, ne’e ho razaun atu informa katak vitima ne’e ho moras mental, tanba ne’e ami familia husu para hasai lalais, hodi halo tratamentu no labele akontese buat Ida ba vitima. No razaun seluk, mak sela detensaun vitima la higiene,”reprezentante familia ne’e dehan tan.
Familia mos hakarak klarifika loloos, katak, vitima la lori arma branka, maibe iha nia motor kotuk, kesi pasta ki’ik oan ida, ne’ebe save iha laran. Vitima ba ne’ebe de’it, sempre lori, tanba nia ema tekniku tratorista.
Vitima sai husi Uma iha aldeia uaniuma, suku matahoi, postu administrativu Uatolari, iha loron (06 Fevereiru 2025 mais ou menus tuku 10:00 OTL. Objetivu viajen ne’e atu ba tula oan sira, ne’ebe eskola iha Belia, suku matahoi. Maibe tanba moras mental mos, vitima la konsege tula oan no ikus derepente mosu fali Vikeke, sem konesementu husi familia sira.
Nune’e, familia vitima hakarak husu no rekomenda ba orgaun soberanu, instituisaun Governu no sosiedade sivil atu investiga no prosesu kazu nee no proteze vitima ne’ebe agora iha kondisaun saude ladun di’ak tanba sofre torturasaun.
“Ami familia konsidera autor sira la merese sai kuadrus PNTL di’ak iha instituisaun Polisia, tanba hafoer instituisaun PNTL. Ami mos dehan la iha nesesidade atu halo mediasaun kualker forma . Ami familia se’i lori ba to’o iha prosesu justisa perante Lei,” reprezentante familia dehan tan. (*)
