Despezu Ba Rai Kontra Direitu Umanu

Date:

Share post:

Reportagen: Osterlia Muni

DILI- (Lifaupress): Mega-despezu durante tinan 2024 – 2025  iha Dili,  halo violasaun grave ba povu afetadu sira nia direitu umanu no kontra lei Numeru 8/2017 kona-ba espropriasaun ba utilidade Publika no Lei Numeru 13/2017 kona-ba Definisaun Titularidade Nain ba rai.

Ida-ne’e mak relatoriu foun ne’ebe lansa husi  Rede ba Rai ne’ebe lansa iha Sede Rede ba Rai Farol, Dili, Kinta-feira (18/7/2025) hafoin halo peskiza sira.

Kordenador Rede ba Rai, Domingos Andrade esplika, liuhusi monitorizasaun direta, entrevista ho komunidade afetadu no análiza legál relatóriu dokumenta mega-despeju ne’e, uma kain afetadu hamutuk 1,336 ba leten ho total ema 7,615 , inklui feto, labarik, ema ho defisiensia no idozu sira.

“ Rezultadu peskiza hatudu katak despeju implementa sen justifikasaun legál, sen konsultasaun, sen notifikasaun adekuadu, no sen kompensasaun adekuadu,” Diretor Rede Ba Rai informa .

Alende ne’e, nia hatutan,  despezu barak implementa ho forsa no agresaun fizika ne’ebé la proporsionál. Deskobrementu xave husi relatóriu, katak, Entidade SEATOU ne’ebé mak implementa despezu, barak laiha kompeténsia legal.

Entidade Governu, tuir Rede Ba Rai,  finje ba públiku katak ema afetadu sira okupa illegal rai estadu, maibé realidade Governu la implementa prosesu legál hodi identifika rai nain no ema afetadu sira tuir lei.

IX Governu la kumpre prinsipiu no prosedimentu sira seluk ne’ebé hakerek iha Lei Espropriasaun ba Utilidade Publika Numeru 8/2017) no Lei Definisaun Titularidade Nain ba rai Numeru 13/2017.

“ Despezu rezulta komundiade barak lakon asesu ba uma adekuadu no lakon rendimentu. Grupu vulneravel sira hasoru diskriminasaun durante despeju no hetan impaktu todan liu ba sira nia direitu ba uma, edukasaun, saude no seguransa,” nia hateten..

“Iha fulan Setembru 2024 Relatóriu Espesiál Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) mós hakerek karta ba IX Governu Timor-Leste,  hodi kondena katak despezu forsada nu’udar violasaun total ba Artigu 11 husi Paktu Internasionál Direitu Ekonómiku, Sosiál no Kulturál.

Ate tempu atual, IX Governu ignora lia menon ne’e no kontinua atu implementa despezu ne’e.

Nune’e, Rede Ba Rai husu ba IX Governu, atu hapara imediata despezu illegal no asegura katak despezu iha futuru tuir lei nasionál no lei internasionál.

Alem de ne’e,  tenki fináliza prosesu levantamentu kadastrál tuir Lei 13/2017 no Lei 8/2017, haruka no atribui titulu iha area urbanu no area ne’ebe mak tarjetu ba espropriasaun molok implementa despeju.

Redee Ba Rai mos husu atu investiga aktu violénsia, ameasa no abuzu podér husi entidade estadu, inklui SEATOU, F-FDTL, PNTL no funsionáriu sira seluk.

Presiza mos, atu hasa’e Governu nia kapasidade implementa despezu ne’ebé tuir padraun legal, proteje direitu ema vulneravel sira no asegura igualdade jéneru.

Husu mos ba parseiru Internasionál sira, atu asegura katak sira – nia projetu no asisténsia téknika, labele kontribui ba violasaun direitu komunidade afetadu sira.

“ Relatóriu ida ne’e fanu ita hotu nu’udar Timor oan, atu hamriik hodi defende povu nia direitu. Tempu to’o ona atu tane aas estadu de direitu no dignidade povu Timoroan iha prosesu dezenvolvimentu,” Kordenador Rede ba Rai Domingos Andrade afirma tan.

Nia mos dehan, iha prosesu dezenvolvimentu la iha povu ida ka komunidade mak hakarak impede, tanba dezenvolvimentu ba  povu.

” Ita-nia lei inan mos hatete, tenke trata povu ho digno, halo dialogu no hato’o informasaun ho dignu no saudavel, “ nia dehan tan. (*)

spot_img

Related articles

Ambasadór Korea Du Sul Fo Omenajen Iha Jardim Memorial

Reportajen: Osterlia Muni PANTE MAKASAR  (lifaupress): Membru Militer na’in 5 husi Korea du Sul, ne’ebe lakon sira-nia vida...

PM Lidera Konsellu Nasionál Organizador Prezidensia ASEAN

Reportagen: Osterlia Muni  DILI (lifaupress) : Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão nomeadu nu’udár Prezidente bá Konsellu Nasionál Organizadór...

Pesoál 24 Ba Kargu Xefia Iha IOB Simu Posse

Reportajen: Osterlia Muni DILI (lifaupress) : Pesoál sira ba Kargu Xefia hamutuk 24 iha Institute of Bussines (IOB) Dili,...

Buka Halo Di’ak Ba Ema Seluk Hahi Halo Di’ak Maromak Sei Haraik Prémiu

Reportajen : Imaculada Tefa OE-CUSSE ( lifaupress) : Sarani rihun, partisipa Misa Sinza,  Kuarta-feira (18/2/2026) iha Igreja Numbei, Parokia...