Reportajen: Ana Graciana Soares
LAUTEM (lifaupress): Ai – kameli sira ne’ebe iha tasi ibun to’o metru 8 ona, barak maka mate tamba mudansa klimatika no Governu la proteze ai ho valor ekonomia aas ne’e.
Jose Monteiro, pesoal tekniku husi Diresaun Jeral Peskas, Departamentu Konservasaun Marinha Protejida, Ministeriu Agrikultura no Peskas hato’o asuntu ne’e bainhira akompanha ekipa jornalista Media Tour Lore, Sesta-feira (31/05/ 2024), observa plantasaun ai – kameli iha tasi ibun Lori, Postu Admenistrativu Lore, Lautem.
Aikameli iha Ahiru, potensiál tebes iha Lore Parque Nasional Nino Conis Santana. Aikameli ne’e moris husi kedas tempu beiala sira to’o ohin loron. Maibé Governu liuhusi Sekretáriadu Estadu Floresta no mós diresaun Floresta la tau matan. Nia impaktu mak ai hirak ne’e, komesa mate ona.
“Ai kameli sira ne’e moris naturál, la’os ema mak kuda. Ka iha teoria Floresta esplika, distansia metro 500 husi tasi ibun, mak tasi nia iis sei to’o iha neeba tuir teoria Floresta ninian Aikameli iha fatin neeba,” tekniku konservasaun marinha protejida, Jose Monteiro ba jornalista wainhira observa aikameli iha Lori 31/05.
Jose Monteiro haktuir, realidde iha Lore Parque Nasional Nino Conis aikameli ne’e moris metru ida husi tasi ibun bá laran, tan ida ne’e mak espesiál tebtebes ho hanoin katak liu husi Informasaun ida ne’e konservador ne’e sujere ba Governu da-sia atu bele fó atensaun proteje liu husi arame tarak ka atu nune’e aikameli sira ne’e mantein nafatin ba oin ne’e jerasaun foun ne’ebé mak estudu iha universidade karik sira halo peskiza to’o ai kameli fatin.
Nia informa, mundialmente iha Tasi hotu-hotu ka mundu hotu sira ne’e labele moris so kuda mais ne’e tenke dook husi distansia 500 ninian, maibé iha Lore moris to’o iha tasi to’o iha tasi ibun neeba.
“Ha’u sujere bá governu da-sia liu husi Sekretáriu Estadu Floresta no diresaun jerál Floresta oinsá rona no tau atensaun area Aikameli iha parke Nasional Espesiál iha Lore primeiru tanba ne’e realidde la’os ema mak kuda,” Jose sujere.
Nia afirma tan, aiikameli ne’e faz parte husi rikusoin Timor-Leste nian, maibe Governu Ministériu relevante la tau matan ba ida ne’e entaun oinsá mak bele moris ho dignu.
“Aikameli mak ne’e ita hare’e ho matan, ema deskonesidu sira mai tá bosok hodi hare’e ai ne’e karik isin ona, sira buka tempu halo seguransa ba malu hodi mai tesi faan subar,” NIA DEHAN TAN.
Semana liu ba, Guarda Floresta konsege kaer ema balun, maibé ne’e la sufisiente. “ Ha’u sujere no rekomenda bá Ministériu Agrikultura liu husi Sekretáriu Estadu Floresta, aumenta tan Guarda Floresta,” konservador relata.
Durante tinan rua tutuir mali, aikameli barak mak mate ona, tanba mudansa klimatika. Tanba bailoron naruk demais, ai – mahon la iha ba aikameli sira, entaun mate hotu ona.
Husu ba SEF no Diresaun Floresta atu halo lutu rede bá Aikameli iha tasi ibun Lore, tanba potensiál tebes no espesifiku iha mundu tomak. Presiza konserva Aikameli ne’e, tanba iha fatin seluk menus ona no fatin balun la oiha ona.
“Ai ne’e uluk matak no ai-laran loos iha tinan 2018 bá kraik. Maibé husi tinan 2019 to’o agora, barak mak mate,” dehan jose.
Husi Aldeia Vailana, kuaze Aikameli tomak tama to’o iha Aldeia Tchai ho Titilari. Ai ne’e moris ho natural, la’os ema mak kuda .
Programa Media Tour tinan ne’e, realiza tamba AJTL kolabora ho OXFAM iha Timor Leste, hetan fundus husi OXFAM Hongkong. (*)
