Reportajen : Celcia Magno
VENILALE(Lifaupress)Kordenador Komisaun rekursus Veteranus Marcal Da Silva ho Kodigu Bessa Uai-Kia hateten kilat musan to’o agora sei iha ha’u nia isin lolon hanesan kanotak ladauk halo tratamentu operasi ,bainhira tempu funu iha loron (20-10-1983)tropas indonesia sira mak tiru.
Kordenador Komisaun rekursus Veteranus Marcal Da Silva ho Kodigu Bessa Uai-Kia hato’o ida ne’e ba jornalista www.onlinelifaupress.com bainhira dada lia konaba Funu iha tempu ukupasaun indonezia tama mai Timor-Leste iha nia rezidensia Sambere,aldeia Uatu-Misa ,postu Venilale Baucau Sabadu (09-11-2024)tuku 5:00 loraik OTL
“Antes Funu iha tempu neba Tropas portugues nia tempu , ha’u hela iha Dili hafoin Forsa Indonesia mai invade Timor-Leste,maibe antes ne’e ami hahu tiru malu ona iha fronteira durante fulan 3 nia laran hahu iha fulan Outubro to’o Dezembro,to’o iha loron 7-12-1974 mak ema hatun parkirista iha Dili.
Nune’e iha momentu ne’eba ha’u luta kedas husi ne’eba durante tinan naruk nia laran maibe iha tempu ne’eba ha’u luta to’o Timor Leste ukun an,tanba momentu ne’eba funu iha ai-laran,konsekunesia mosu bainhira akontese tiru malu ,oho malu,hakanek malu Dehan Kordenador Komisaun rekursus Veteranus Marcal Da Silva .
Iha tinan 1980 , tempu ne’eba veteranus Bessa Ua-kia hanesan baze apoiu hanesan komandante pelutaun no hafoin baze rahun kontinua iha tinan 1981 Re-organizasaun Uai-kia asume kargu Asistente politika tekniku militar rejiaun 2
Iha fulan Marsu tinan 1989 tropas indonezia husi prabowo rasik kaptura Uai-kia iha suku Uai-Oli hodi lori ba postu Venilale suku Fatulia nune’e kastigu futu liman no ain hanesan animal husi dader to’o kalan durante fulan 6,nia laran hahu fulan Marsu to’o Setembru bainhira Amu Papa Dom Mai vizita Timor-Leste hafoin tropas indonesia fo livre veteranus Uai-kia.
“Iha tempu ne’eba la’os kaer ha’u mesak maibe ho estafeta sira iha vila laran ne’ebe servisu hamutuk ho ha’u iha ai-laran ,no akontese estsfeta ho naran Joaquim Ximenes batalhao prabowo nian ,tiru mate iha kampu suku Fatulia Venilale ,no estafeta balun kastigu to’o iha Dili ,Atauro Baucau hafoin sira hasai kesi ami hanesan animal ida ,loron-loron kalan toba mos nafatin kesi hodi toba ho de’it sente terus kastigu la’os deit iha Fatulia maibe lori ha’u to’o Dili ,hafoin Prabowo fila ba indonesia kontinua lori ba kastigu iha Baucau to’o 1990 mak fo livre fali ha’u,Deklara Uai-Kia.
Nia sublinha sente orgullo,tanba bele terus liuhusi funu durante tinan naruk nia laran ,terus mate kanek la saugate to’o,ukun rasik-an ate ohin loron demokrasia ba jerasaun foun sira nune’e juventude sira precisa” estuda maka’as tanba futuru iha imi nia liman rasik”.
“Ba futuru TL hakarak buka liliu ba jerasaun foun sira juventude sira esforsu ,hamutuk unidus nune’e liberta povu ,luta hasoru kiak ,pobreza sira ne’e hotu sai husi ki’ak tanba luta durante tinan naruk nia laran labele saugaute precisa kontinua lori nasaun TL ba oin dezenvolve sai diak liu tan iha futuru mai”Nia Hateten.
Kordenador Komisaun rekursus Veteranus Marcal Da Silva ho Kodigu Bessa Uai-Kia nia hala’o knar iha tempu Tropas Indonesia Cinquenta Anos Destakamentu Servisu Material
1976-1979: Kuadru Militar Venilale Komandante Pelutaun Kompanhia SOBA
1979-1981 : Re-Organizasaun Kuadru asistente politiku tekniku militar rejiaun 2 iha Vikeke no Baucau.
1981 : Hafoin konferensia Nasional Fretilin CRNN : Konsellu revolucioariu da Rezistensia Nasional knar nebe aume buka maneira oioin ath bele kaer metin ligasaun ba rezistensia husi ai-laran ho vila ,no husi rai laran ho rai liur .
1988 : CRRN nakfilak ba CNRM halo politika iha vila laran no,seluk tan hodi nafatin iha fileira povu maubere luta iha vila laran no kaer metin ligasaun entre vila ho kamando da luta no fatin seluk tan.
1998 : Periodo fundasaun CNRT konvensaun Jona Venilale,hanesan buka maneira oioin atu bele hametin no haforsa liutan atu bele sai husi forsa Indonesia nia ukun .
Hafoin Restaurasaun Independensia
2001-2006 : Kordenador komisaun apoiamentu kuadru de rezistensia.
2016 -2022 : Kuadru Kordenador
2022-2028 : Kordenador komisaun rekursus.
Biodata Veteranus Uai-Kia
Naran Kompletu Marcal Da Silva ho Kodigu Bessa Uai-Kia moris iha loron (11-09-1954),husi Suku Uai-Oli Postu Venilale munisipiu Baucau husi Aman naran Martinho Guterres Matebian no Inan Domingas De Jesus Soares oan Dahuluk husi maun alin nain 7 inklui feto 6 Mane 1. (*)
Jornalista Celcia Magno (karuk) ho Veteranu foto hamutuk hafoin entrevista. Foto LP/Celcia
