Reportagem: Marçelo C. Colo
OESILO: Kleur loos, hatene ona naran husi fatin ida, bolu Oe-Poto, husi meius komunikasaun sosial (Jornal, TV, Radiu no Online) media sosial (FB no Youtube), no istoria husi ibun ba ibun.
Laran ne’e senti penasaran, buka hateten fatin ida Oe-Poto ne’e iha rai ne’ebe loos? Ikus mai iha ona klareza, fatin furak ne’ebe mos bele sai distinu turistika iha futuru, lokaliza iha Aldeia Nonkikan, Suku Bobometo, Postu Administrativu Oe-Silo, RAEOA.
Tanba hakarak loos atu to’o fatin ne’e, komesa halo planu ba vizita. No loron Tersa-feira (17/12/2024) mak loron ne’ebe desidi vizita fatin ne’e. Husi sidade Oe-cusse, uza Mikrolet tun iha mota ibun Tono, selu USD $ 0.50 cent.
Husi Tono, kontinua viajen ba Oe-poto iha Postu Amdinistrativu Oesili ho transporte Angguna, selu osan USD $ 2,50 sent.
Rai ne’e lokaliza loos iha fronteira ho Indonezia. Tempu viajen kuaze oras ida, liuhusi estrada ladun kaber tanba iha hela proses konstrusaun. Maske nune’e, kundotor ne’ebe konduz kareta ho esperiensia, konsege transporta ho seguru.
Bainhira liutiha edifisia Postu Administrativu Oe-silo, komu antusuazmu, hakarak atu hetan ona fatin ne’e. Ho brani husu pasajeiru sira seluk. “ Maun, ita to’o ona Oe-poto,” ha’u husu ho fuan tuku-tuku. “ Sim, lakleur tan!,” maun ne’e hatan badak de’it.
Liu minutu lima, bainhira kareta nia roda dulas to’o mota, hateke hetan sinal ida, hatudu fatin istoriku ne’e. Ha’u nonok de’it, maibe gostu atu hare ona Oe-Poto labele trava nune’e de’it.
Lakleur de’it, ami sa’e to’o ona rai tetuk area Oe-poto. Relojiu hatudu ona tuku 11.34. Pasajeiru ne’ebe ohin ko’alia badak, derepenti husu ha’u hateke ba Oe-poto. “ Maun, Oe – poto mak ne’e ona,” nia dehan no tempu hanesan hatudu liman ba bee tahu mutin nalihun.
Vizitante ladun barak, klima malirin, ambiente matak, silensiu iha udan been tun neneik. Rona de’it mak anin huu aikakeu sira nia tahan. Lakohi hein kleur, ha’u mos tun dadaun husi kareta Angguna.
Area ne’e domina husi Aikakeu no sukaer. Foti ain la’o neneik, hakbesik aan ba tarjetu vizita ne’ebe naran Oe-Poto. Naran ne’e maihusi liafuan rua : Oe (Bee) no Poto (Tarutu). Signifika, fatin ne’ebe kada tinan sempre mosu Bee Taruru .
SENTRU OE – POTO: Ida-ne’e mak sentru Oe-poto, ne’ebe forma nudar kuak ida bainhira tarutu no soe bee tahu ba leten no ba rai serin-sorin. Foto lifaupress/Marcelo
Los duni! Kada tinan, liuliu iha fulan Novembru ka Dezembru, Oe-Poto sempre hatudu sinal natureza tarutu no tarutu maka’as. Akompnha ho tarutu, soe bee tahu ba leten ho nia aas atinji metru entre 3 – 10, taka tia ai-kakeu balun ne’ebe moris besik. Se soe tahu ba rai, bele mos etinji metru 3 to’o metro 10 mos.
Komunidade iha ne’ebe, tradisionalmente fiar katak bainhira Oe-poto tarutu ona, sinal tempu udan atu to’o ona. Nune’e
Lian na’in sira, liuliu rai na’in sira ba area rai protijidu ne’e, kada tinan sempre hamulak iha fatin ne’e, hodi husu udan no husu saude di’ak husi jerasaun ba jerasaun.
Povu Oe- cusse, espesial povu Oe-Silo konsidera Oe-Poto nudar fatin no rai lulik, ne’ebe presiza respeita. Presiza mos hadok aan husi fatin ne’e to’o metru15.
TAHU METAN-MUTIN : Hafoin rai tarutu, area prinsipal husi oe-poto hatudu ambiente durak, hare husi rai kor metan no mutin. Kondisaun ne’e atrai turista sira, atu hasa foto memoria. Foto Lifaupress/Marcelo
Tur iha fatin ne’e, hodi refleta fali tempu uluk liuba, bainhira sei ki’ik no sempre vizita fatin ne’e, hodi buka tuir aminal sira. Hanoin mos, tempu fiska manu fuik iha area ne’e.
Tuir realidade, karau balun sama bee tahu nalihun ne’e no labele sai tan ba rai-maran, to’o mate fatin. Iha mos isotria, katak iha tempu vizavo sira, ema mos mate iha area ne’e, tanba bee – tahu mamar, dada tama tiha, namlele no isin tomak mout lako
Realidade no istoria ne’e, fiar nafatin to’o ohin-loron. Nune’e, komunidade ne’eba no autoridade sira sempre informa ba kada vizitante atu prevene aan husi sama area sentru rai tahu.
Nonkikan-oan sira, kada tinan mos la haluha, fila – fali ba knua, inklui ba area sentru Oe-Poto hamutuk ho lian na’in, atu kazu netik tia manas hodi hetan fali matak-malirin.
” Maski ha’u ba do’ok husi ha’u-nia ambiente no ha’u-nia knuk moris fatin, la haluha atu fila-fali mai hodi hetan mahon no simu fali matak malirin,” Antonio Colo, estudante universitariu ida hateten.
Lia na’in ne’ebe hamulak bai a ne’e, uza dalen Baikenu, hatur lia tuir kultura aas no kesi metin fiar ba forsa natureza ne’e.
” Sufa ka’uf kuanam bale, tahake Nono ukan, neu hit sopo ma pah, neu hit sonaf, es neik nama oatene neu in Tob tafa, ina mo’en ma lekon neno-neno, ” ne’e liafuan hamulak ne’ebe nakonu ho signifikasaun.
Kombinasaun entre akontesimentu natureza no kultura husi komunidade ne’eba, kompleta kedas ha’u-nia mehi atu haree direita realidade ne’e.
Desde Timor-leste Restaura Independensia, governante sira vizita ona fatin ne’e. No mos halo ona peskiza ba rai no akontesimentu natureza ne’e ho nia potensia tomak, nuudar Timor-leste nia riku soin.
Tanba publikasaun periodiku kona-ba fatin ne’e, ikus mai ema barak mos vizita ona fatin ne’e. Governu rasik husi Primeiru Governu Konstitusional to’o Nuno Governu Konstitusional, konsidera fatin ne’e nudar fontes mineral no sitiu turistiku ida importante.
Maske nune’e, rai-na’in ba Oe-Poto husu Governu atu valoriza komunidade sira-nia tradisiaun no kultura kada tinan, ne’ebe fiar ba rai Oepoto mak fo udan no matak malirin, atu kontinua ezisti.
Atualmente, rai ne’ebe iha Suku Bobometo ne’e mos selebra ona tarabandu ba estraga ambiente ho nia riku iha area ne’e.
Objetivu atu prezerva rai ho nia ambiente nafatin natural, nakonu ho ai-oan no manu fuik.
Se de’it mak viola tara bandu ne’e, hetan multa husi Lia-na’in husi Aldeia Nonkikan ho forma selu fos saku 1, fahi bo’ot 1 no tua kaixa 1.
Espera iha futuru, ema barak vizita fatin ne’e no Governu koopera ho Lia-na’in sira, kria nia kondisaun ba vizitante sira. Nune’e faytin ne’e situ turistiku ambiental fenomental. LALIKA HALUHA VIZITA FATIN NE’E. (*)
