Husi : Venisia Vitoria C. Martins, Estudante Departementu Epidemolojia, Fakuldade Siensia Saude, UNPAZ
Tinan 2024, hahu ho sorti di’ak ida. Sorti ne’e maihusi ha’u-nia eskola fatin, Universidade da Pas (UNPAZ). Tinan ne’e, universidade desidi atu haruka estudante Semester V kuaze ema na’in 2,700, tuir programa Pratika Apredizajem Kampo (PAK) 2024 no muda fatin aprendizajen ba Oe-cusse, rai ketan iha parte Oeste husi illa Timor. Ha’u rasik husi Departementu Siensia Epidemolojia, Fakuldade Saude
Temi de’it Oe-cusse, ha’u senti kontenti tebes. Tanba mehi atu sama rai Oe-cusse, mos kleur tebes ona. Maske senti todan, tanba sei hela dok husi familia no la hatene loos kondisaun real rai no povu iha ne’eba.
Loron ba loron ha’u buka tuir informasaun, kona – ba saida loos mak rai Oe-cusse ne’e. Kona-ba klima, ema nia relasaun umana, heka fatin no seluk tan. Ikus mai, ha’u mos fiar aan no kontenti tebes. Hakarak loos atu ba uluk de’it ona.
Tempu mos besik mai dadaun. Universidade anunsia, loron 19 Fevereiru 2024, mak loron ida ne’ebe UNPAZ estudante semester V, atu husik ona Dili ba Oe-cusse. Rona anunsiu ne’e, fuan tuku-tuku oinsa los….?
Fila ba uma, informa kedas ba Ama no Apa. “ Ami atu ba ona Oe-cusse! Ita prepara ona ha’u-nia sasan no bukae,” hau’ dehan ba Ama. Ama mos la senti hakfodak. Maibe, komesa husu buat barak, kona-ba viajen ne’e, oinsa moris no eskola iha Oe-cusse. Maske nune’e, ami hotu la senti todan atu husik malu, iha tempu balun.
Loron 19 Fevereiru 2024 to’o ona. Sasan haloot hotu ona. Ha’u mos prontu ona, atu husik Pai-Mae no alin sira iha Dili. Fadigadu no fadigadu loos! Tanba loraik tuku 2 resin, ami hotu tenki hein malu iha Portu Dili. Ro Berlin Nakroman mak Ro ne’ebe ami atu uza ba Oe-Cusse.
Tuku 02.00 loraik, kareta tula ha’u husi uma, Aituri laran, Taibesi, Dili, ba Portu Dili. Iha ne’eba, kolega sira halibur aan ona. Idaidak ho nia sasan, latan iha Portu ninin ho sira-nia espresaun oioin. Kontenti, trite no ta’uk sa’e Ro, kahur malu. Hatene de’it ba! Tanba maioria husi estudante sira, durante sira-nia moris abitua sa’e kareta de’it, nunka sa’e Ro. Ha’u rasik iha ona esperiensia uitoan, sa’e Ro husi Dili – Atauro no Atauro – Dili.
Husu ba malu la para. Komesa husu oinsa sa’e ro? Oinsa Kondisaun iha ro laran? to’o oinsa tun husi Ro? Ami ne’ebe iha ona esperiensia, fahe netik informasaun ba kolega sira.
Tuiur orariu, Ro Berlin Nakroman,sei aranka husi Portu Dili tuku 05.00 loraik. Segunda ba menutu no ba oras ida, lao ba dadaun.
Movimentu iha tasi ibun aumenta. Vendedor sira mos, la para, lao ba-mai, hakbesik mos ba ami. Ami konsege hola netik bee no aihan balun, hodi han iha Ro laran. “ Kolega sira bele hola dose ka Popmie balun, para orsida han,” ha’u dehan ba kolega sira. Idakidak komesa halo kompras tuir sira-nia nesesidade.
Arloji hatudu ona tuku 04. 00 resin. Halfodak, Berlin Nakroman nia apitu lian makaas. “ Pumm….Pummm …pummmm,” ami hotu hakfodak, kahur ho laran kontenti. Balun fadigadu ona, halai ba-mai, hiit sasan. “ Hein lai! Ne’e foin apitu primeiru. Foti sasan neneik. Kuandu apita dala tolu, maki ta sai ona husi Portu,” ha’u dehan ba kolega sira.
Lakleur deit, servisu na’in ba Ro nian, bolu ona atu sa’e Ro. Idaidak kaer nia tiketi. Hanesan baibain, hamrik halo linha. Ida ba ida, komesa sa’e Ro. Mata ween nakonu. Balun tanis, tanba husik malu ho familia iha tasi ibun.
Eehh… oin hamnasa ba malu tia, bainhira sama ain iha ro laran. Sa tan Ro nakdoko uitoan. Dudu malu ba eskada, atu sa’e ba Ro leten, fatin pasajeiru nian. Dudu no sena malu, kosar sulin. Oin foun tan!
Sa’e eskada sira ho hamnasa, maibe liman kaer metin besi sira. Iha de’it liafuan, “ Kuidadu…kuidadu..sa’e neneik. Tuir malu, labele husik malu,”.
Finalmente, too Ro leten, tama ba fatin pasajeiru. Ema barak, tur ona iha sira nia kadeira. Ami hateke malu. “ Ita tur iha ne’ebe?,” kolega ida husu. “ Hein lai, hateke fatin lai,” hau hatan. Ikus mai, ami hetan duni fatin iha klase ekonomia.
Ida-idak komesa hamrik, hateke Ro laran, ho penasaran. Mais di’ak hela. Komesa hasai Telemovel, atu hasai netik foto no foto selfy iha Ro laran. Aproveita, sei iha area sidade Dili, asesu internete sei full. Haruka netik foto sira ba familia iha uma, no belum sira.
Ha’u mos aproveita introduz kolega balun ba fatin hariis fatin no kafetaria, karik sira presiza atu hola kafe no xa manas, ka Popmie ruma. Lakleur, Ro apita tan da ikus nian. Anunsia sai, husu sira ne’ebe la halo viajen ba Oe-cusse atu tun ona ba rai, tanba Ro atu la’o ona.
Bainhira ema hotu preparadu, Ro komesa la’o. Hare ba, kolega balun oin ta’uk. “ Ro la’o ona mak nee ka? ,” sira husu. “ Sim komesa la’o ona,” ha’u hatan. Senti dok ba bebeik husi Portu, tama tan ba tasi laran. Iha Portu ema barak foti liman, fo Adeus ba ami.
Ami tenki prepara mental no fizika, hodi finaliza viajen iha tasi laran, kuaze oras 9 nia laran. Loron manas mos lakon ba dadaun, nakukun komesa falun ami. Maibe, ami animadu ho filme no muzika iha Ro laran. Muzika “Nakroma lian dala – rua ha’u iha ro leten” akompanha ho paisagem furak tasi nian, wainhira hateke husi ro leten.
Tempu hatudu ona tuku 07.00 resin kalan. Ami prepara han kalan. Pasajeiru barak, senti Ro laran manas uitoan. Nune’e, hafoin Jantar, ami hili sai husi fatin pasajeiru hodi toka viola no kanta hamutuk. Kolega balun kolen no dukur, toba tia. Hateke sai ba liur, buat hotu nakukun. Hare de’it fitun ho fulan nia naroman iha lalehan.
Oras ba oras, ami liutiha ona iha tasi laran. Husi Ro leten, ami hateke lampu lakan iha area Wini, Distritu Kefamenanu, provinsia Nusa Tenggara Timur, Indonesia.
Oras hatudu ona tuku 12.30. Besik atu tama ona Portu Mahata, Oe-cusse. Ema hotu hader, fanu malu. Ami mos bok aan, fila ba Ro laran, fanu kolega sira. “ Hader…Hader ..Hader ona… ita atu tama Oe – cusse ona,” .
Ro mos halai neneik. Aproveita, check linha internete hodi asesu informasaun. Kuaze tuku 01.00 madrugada, ami hateke hetan ona lampu nabilan iha sidade Oe-cusse. Lampu mos nabilan iha Portu Kitahara, Mahata. Senti kontenti tebes, hateke ba sidade Oe-cusse ne’ebe naroman no kalma.
Movimentu transporte mos komesa ramę ona, husi sidade Oe – cusse mai Portu Dili. Ro kontinua hakbesik aan ba Portu. La iha Ro barak iha Portu ne’e. Husi Ro leten, hateke hetan Mikrolet, Angguna, Tumtum no Truk, para ona rame-rame, hodi hein pasajeiru sira.
Kuaze tuku 01.45 madrugada, Ro Berlin Nakroman, atraka ona iha Portu Kitahara. Ema barak mos hein ona iha area ne’e. Idaidak, espresa nia sentimentu kontenti. Haluha tia kolen no malirin durante viajen kuaze oras 9 nia laran. Hateke ba Dili mos la hetan ona.
Hateke fila-fila ba ambiente iha Portu no sidade Oecusse. Maibe, ami labele hamrik kleur iha Ro leten. Tanba to’o ona tempu atu tun ba rai. Laran dodok, maibe agradese tebes ba Maromak nia akompanhamentu durante viajen no to’o Oe-cusse ho seguru.
Kaer metin pasta no sasan sira, hakat neneik, haktuir eskada sira too odomatan principal husi Ro ne’e. Buka malu, to’o kompletu, hakat ona husi Ro, hodi sama rai Oe – cusse. “ Praaak..praaak..praaak,” ain sama duni ona rai ne’ebe hau hein kleur atu to’o ba. Hakruk, kaer rai no halo netik reza pelu sinal ida.
Iha Portu, ami hein malu to’o kompletu. Buka ona transporte atu tula ami, ba fatin deskansa iha sidade laran. Hafoin husu ba malu, ami desidi uza deit Tumtum, transporte favoritu iha rai Atoni ne’e. Ha’u ho koega na’in haat tan, uza Tumtum ida.
Durante viajen, hateke ba estrada kaber, rai moos husi lixu, silensiu, ambiente kalma tebes, no lampu lakan naroman. Furak iha matan, furak iha fuan. Hafoin viajen Kuaze menutu 20, to’o ona uma iha area Sumlili, suku Costa, Pante Makasar, Kapital, Rejiaun Administrativu Espesial Oe-Cusse – Ambeno – RAEOA. Iha ne’e, ami hein orientasaun tuir mai, kona-ba atu muda ba suku ne’ebe, mak sai alvu husi programa PAK 2024. (Sei Kontinua ba Parte – 2)
