Reportajen : Candida Nunes Soares de Vasconselos/ Carlota Rodrigues/ Toribia da Silva
Vatu-vou – Serimonia Tara Bandu iha Suku Vatu-vou, kuaze fulan ida ona. Tuir Regulamentu Tara Bandu, atir ona sansaun sira, bainhira kontra bandu.

Sansaun ne’e ho format osan entre USD $ 25 to’o $ USD 1,000, depende husi forma no kualidade kontra tara bandu. Tuir mai, ita kunhese hamutuk, sansaun saida de’it mak regula no komunidade sira tenki kumpri.
Na’ok kualker ai-fuan. Sansaun ba kontra regulamentu ne’e, sei selu USD $ 25,osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida no tua kaisa ida.
Ba kabulewa ne’ebe kaer toman multa $10 dolar, tuir fali na’ok no estraga ai-horis hanesan ai-kameli, ai-saria, ai-mahoni, ai-ma, ai-bubur no sira seluk tan, mak sei selu kada ai-hun ida $100 dolar, mutin lima, mean lima, bibi ida, tua kaisa ida no kuda fali ai-oan 20.
Entretantu, bainhira na’ok manu no asu hetan sansaun selu osan USD $ 25 dolar, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida, tua kaisa ida no fo fali asu no manu tolu.
Entretantu, na’ok bibi no fahi, nia sansaun mak selu osan USD $100, osan mean lima, osan mutin lima, bibi ida, tua kaisa ida no fo fali bibi tolu. No bainhira na’ok karau, nia sansaun mak selu osan USD $250, bibi ida, tua kaisa ida no fo fali karau tolu.
Iha parte seluk, husik animal estraga ema nia kintal, hetan sansaun osan USD $50 dolar, osan mutin rua, osan mean rua, bibi ida, tua kaixa ida.
Kesi animal iha ema – nia rai mamuk, hetan sansaun selu USD $25, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida, tua kaisa ida. La kesi no sulan animal, hetan sansaun USD $25 dolar, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida no tua kaixa ida.
Sunu na’ok rai floresta, hetan sasaun selu osan USD $100, osan mutin haat,osan mean haat, bibi ida ,tua kaixa ida. Ta’a ,no sunu rai estraga protezidas, kona sansaun selu osan USD ne’e $ 50, osan mean rua, osan murin rua, bibi ida no tua kaixa ida.
Ta’a na’ok no ta’a estraga ai-horis, hanesan tali, ai-kadiru, au, ai-loos hodi halo uma, hetan sansaun USD $ 25 dolar, osan mean ida, osan mutin ida, bibi ida notua kaixa ida.
Tuda kareta ou uma lorloron, selu $250 dolar, osan mean lima, osan mutin lima, bibi ida, tua kaixa ida no hadia fali sasan ne’ebe hetan estragus.
Tama ema nia uma la ho lisensa ka uma mamuk, selu USD $250 dolar, osan mutin sanulu, osan mean sanulu, bibi ida no tua kaixa ida.
Kasa animal iha ai-leten, hetan sansaun USD $25 dolar, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida no tua kaisa ida. Kaer na’ok ikan iha lagua masin nian, hetan sansaun USD $100 dolar, osan mutin haat, osan mean haat, bibi ida no tua kaixa ida.
Labele uza sanapan ka piska hodi kasa animal, sei hetan sansaun USD $50, osan mutin rua, osan mean rua, bibi ida, tua kaisa ida no prende tiha senapan. Entretantu kasa animal fuik sira, hanesan karau, bibi, rusa no samea, hetan sansaun selu osan USD $ 50, osan mutin rua, osan mean rua, bibi ida no tua kaixa ida.
Malidade tarata malu ho lia-fuan aat, hetan sansaun USD $50, osan mutin ida,osan mean ida, bibi ida no tua kaixa ida.
Muda rai nia baliza, la iha konsiderasaun ba rai na’in hetan sansaun osan USD $100, dosan mutin ida, osan mean ida no tua kaixa ida.
Katuas mane ho kaben na’in, fo sala ferik – feto kaben na’in, hetan sansaun $250, osan mean sanulu,osan mutin sanulu, karau ida no tua kaixa ida.
Kabe na’in fo sala klosan, hetan sansaun USD $ 1,000 (fo susu-been karik hetan oan). Ida ne’ebe laiha salariu fo sansaun USD $250, osan mean sanulu, osan mutin sanulu, karau ida no tua kaisa ida. Sei klosan ho klosan, hetan USD $250, osan mean lima, osan mutin lima, karau ida no tua kaisa ida.
Ba sira ne’ebe abandona labarik ho nia fen ka laen, hetan sansaun USD $250, osan mean lima, osan mutin lima, hodi tara fali bandu bibi ida no tua kaisa ida.
Sira ne’ebe mak dun ema buan, hetan sansaun USD $250, osan mean sanulu,osan mutin sanulu no osan USD $1,500 rehabilita naran diak, bibi ida, karau ida notua kaixa ida.
Ba sira-ne’ebe diskonfiador ema seluk, hetan sansaun USD $50 dolar, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida no tua kaixa ida.
Regulamentu ne’e mos regula kona-ba se mak hakerek estraga moru, edifisu publiku, trotoar estrada no ai-lolon iha fatin ne’ebe deit, hetan sansaun USD $50, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida no tua kaixa ida.
Karik kabu-leva no membru Konsellu Suku mak kontra regulamentu Tara bandu, sei hetan sansaun USD $50, osan mean haat, osan mutin haat, bibi ida, tua kaixa ida
Se mak involve konflitu taa malu individual, sei hetan sansaun USD $50, osanmutin rua, osan mean rua, bibi ida no tua kaixa ida. Baku malu entre grupu, hetan sansaun USD $ 50, osan mutin 12, osan mean 12, halo haris fatin, halo mobiliariuruma hodi tau ba sede Xefi Aldeia ka sede Xefi suku, karau ida no tua kaixa rua.
Joga Bingu iga loron baileet (la’os iha atividade komunitariu ruma), hetan sansaun USD $50 dolar, osan mutin ida, osan mean ida, bibi ida no tua kaisa ida.
Uza atributu artemasiais, arte rituais hodi halo movimentu iha fatin publiku no iha atividade ruma karik, simu sansaun USD $50, osan mutin rua, osan mean rua, sei proseseu tuir lei ne’ebe vigor, \bibi ida no tua kaixa ida.
Peskas elegal iha area marina protezida, sei hetan sansaun osan $50, osan mutin rua, osan mean rua, bibi ida no tua kaixa ida.
Ema sira ne’ebe loke jogu rombon iha merkadu, tenki selu taxa ba autoridade Aldeia no Suku. Sansaun mos sei fo ba komunidade sira ne’ebe la marka presensa iha enkontru ruma, bainhira aldeia presiza ka lakoi halo limpeza iha area uma no fatin publiku, tuir Xefi Aldeia nia orentasaun, Xefi Aldeia sei la asina ,komunidade nia dokumentu sira ruma, bainhira presiza .
Tara bandu ne’e mos bandu sira ne’ebe mak hemu tua iha estrada publiku. Bainhira kontra bandu, sei hetan sansaun $25, osan mutin rua, osan mean rua, bibi ida no tua kaixa ida.
Bazeia ba sasan hirak ne’e, mak mean tali ho mutin tali ne’ebe sai hanesan fahe ba mean ho mutin, ne’ebe fo sai ona mak mean talik ida hetan USD $30 dolar,mutin tali ida hetan tua botir ida, sigaru masu ida, bua kesak ida, malus futun ida, gas ida, au falun ida, tula meza iha suku USD $100 dolar, tua botir ida, sigaru masu ida, bua-kesak ida, malus-futun ida, gas ida no ahu-falun ida. (*)


