Reportajen:Ana Graciana Soares
LAUTEM (lifaupress): Jelia Fernandes, ninklina aan iha grupu Konservasau Kuda Batar iha Lore, Lautem, hodi aprende kona-ba sistema kuda to’os ho di’ak no produtivu.
Hafoin inklina aan, Jelia Fernandes kunhese ona, sistema kuda batar iha to’os no kuda mos ho fore rai atu fo buras ba batar. Alende ne’e, kuda batar iha to’os la presiza fila uluk ria.
“Ami – nia grupu estabelese iha tinan 2012 , ho membru nain 13. Ami hahu kuda batar hektar 4. Rezultadu di’ak los, ami kolleta batar to’o bidon 10 ba leten,” Jelia Fernandes hateten ba jornalista sira iha Postu Administrativu Lore, Munisípiu Lautém (31/05).
Tanba udan mai tuir nia tempu, agrikultora sira iha gurupu ne’e sente kontente. “ Tanba ami – nia kolen la saugati. Hetan rezultadu diak tebes,” nia dehan tan.
Produsaun batar ne’e, uza han hahan lorloron no fo han mos animal no fa’an ba ema sira ne’ebe prrsiza batar. Rendimentu husi faan batar ne’e, uza ba oan sira-nia nesesidade eskola.
” Ami sempre kuda batar kada tinan, tuir udan nia tempu. Maibe, komesa tinan 2021 to’o 2022, produsaun batar ladun barak, tanba kauza hosi mudansa Klimatika. Udan monu – rai la tuir tempu ona. Antes ne’e, kada tinan udan monu rai fulan Novembru. Maibe, desde tinan 2022, uda udan mai fali fulan Marsu no Maiu. Nune’e produsaun batar la di’ak ona, kompara tinan kotuk sira liu ba,” feto agrikultura ne’e dehan.
Tinan 2023, udan monu rai tuir nia tempu. Nune’e, kuda ona batar. Maibe iku-ikus ne’e, udan para fali iha fulan Dezembru, la hatene nia kauza.
Iha fulan Marsu 2024, mak udan foin mai fali, halo batar balun mate, balun konsege iha isin maibe oituan deit, la hanesan tinan sira seluk. Realidade ne’e, halo agrikultora sira labele halo tan buat ida.
“Iha tinan 2024 ne’e, mos ular lakataru estraga deit batar. Ular lakataru mos mate, maibe wainhira udan la mai fulan ida, ular lakataru moris fali no estraga tanbatar tahan to’o mate,” nia esplika tan.
Kazu ne’e informa on aba Autoridade lokal no organizasaun Nasoens Unidas ba Agrikultura -FAO no hare ona ho matan. Maibe to’o agora seidauk lori aimoruk ruma, hodi hamate ular lakataru sira ne’e.
FÀO konsege hanorin agrikultor sira ba hili ou raut ai tahan maran, neebe monu iha ai – laran no duut maran hodi nahe iha to’os tomak, hodi hein wainhira udan monu rai mak kuda batar. Dehan to’o udan la monu rai mos dalaruma batar bele moris, tanba nia hun sei bokon hela.
“Ami iha nee wainhira laloran bo’ot no anin bo’ot iha fulan Abril no Maio, aihoris sira – nia tahan namlaek hotu, tanba anin tasi meer liu,” Jelia dehan tan.
Iha sorin seluk, Xefe Sucu Lore 1, Abilio Amaral rekunhese, ular lakataru mak estraga total batar sira, tanba udan mai la tuir nia tempu. Ne’e, kauza hujan produsaun batar ladun di’ak, maske agrikultor sira halo ona esforsu oioin
“Ita hato’o ona rpoblema ne’e ba Ministeriu Agrikultura, maibe realidade ministeriu la prepara aimoruk. FAO mai halo hanorin ona agrikultor sira kona-ba halo aimoruk hodi hamate ular lakataru. Maibe, material sira atu hamate ular ne’e mak buka susar tebes, “ Nai Liurai Lore 1 dehan.
Projetu Media Tour ne’e realiza tamba AJTL kolabora ho OXFAM iha Timor Leste no hetan apoiu fundu husi OXFAM Hongkong. (*)
