Reportagen: Osterlia Muni
DILI – (Lifaupress): Alumni Parlamentu Foin-sa’e Timor-leste (APFTL) lansa relatoriu preskiza kona- ba impaktu mudansa klimatika ba feto iha Timor-leste, Kuarta feira,(23/07/2025) iha edifisiu Oxfam Hudi laran, Bairopte, Dili.
Jestor programa Justisa klimatika Sekreatria Estadu Igualdade, Lusio Sabio hateten, lansamentu relatoriu ne’e, fokaliu ba impaktu mudansa klimatika ba feto iha Timor – leste.
“ Iha relatoriu ne’e, analiza orsamentu finansamentu klimatika ne’ebe Timor Leste assesu, impaktu mudansa klimatika impaktu tripllu no fo todan ba feto sira iha Timor – leste,” Lucio Sabia dehan.
Lucio dehan tan, durante ne’e Hanesan feto feto balun hetan diskriminasaun norma sosiais, hanesan la’en husik fen tanba feto ho kondisaun dificsensia, ne’ebe fo konsekuensia todan liu maka impaktu mudansa klimatika.
” Orsamentu asuntu jeneru tenke aloka 10%, espefikamente atu tulun feto sira ne’ebe hetan efeitu tripllu, hodi ajuda netik sira-nia nesensidade iha situasaun impaktu mudansa klimatika ne’e,” nia hateten.
Tuir Lucio, durante akontese mudansa klimatika, feto sira barakliu servisu iha uma, tau – matan ba nesesidade uma laran hanesan Bee-moos, prepara aihan no tau-matan ba oan sira. “ Politika balun seidauk asegura didiak feto sira-nia direitu no seguransa ba rai,” nia dehan tan. Lucio rekunhese, seidauk analiza kle’an kona-ba implementasaun iha munispiu sira.
Entretantu, Diretor Diresaun Nasional Alterasaun Klimatika (DNAK), Carlos Consicao hateten, Timor – leste tenke prontu atu adapta no esforsu ko’alia kona-ba justisa klimatika. buat ne’ebe la fasil.
“ Tanba asaun sira, tenke konsidera iha nivel nasional atu hakat ba nivel internasional. Nuudar membru Organizasaun Nasoens Unidas Timor Leste konsege ratifika konvensaun lubuk ida ona,” Diretor Carlos Conseicao hateten.
Timor – leste nudar nasaun ki’ik, seidauk iha dezenvolvimentu industria boot, ne’ebe kontribui emisaun ba atmosfera no prejudika, hodi sai kauza alternasaun klimatika.
Maske nune’e, tenke adapta ho situasaun global ne’ebe enfrenta ona situasaun emisaun barak. “Ita-nia intensaun hakarak hasa’e kresimentu ekonomia nian.
” Ita bele jere atu labele mosu impaktu ba iha emisaun barak, nebe to’o ikus bele mosu alternasaun klimatika. Tuir relatoriu Intenrasional balun hateten, Timor-leste kontribui ona emisaun ne’ebe mete ba atmosfera atinji 0,03%.
“Ita-nia politika nasional tenke konsidera setor ambiente sai xavi. Tanba ita diferente presepsaun kona-ba ambiente proteze , konserteza poder ida ne’e ho posizaun dezenvolvimentu,” nia dehan tan. (*)
